Tôi ngồi viết những dòng này khi ngoài kia nắng chiều đang dần buông xuống để lại những vệt sáng màu mật ong loang lổ trên hiên nhà. Một khoảnh khắc yên tĩnh hiếm hoi giữa những ngày mà dường như cả thế giới đều đang chuyển động với vận tốc chóng mặt. Trong cái thinh lặng của buổi chiều tà tôi tự hỏi mình một câu hỏi cũ nhưng chưa bao giờ thôi day dứt: Chúng ta những người đang đi tìm sự bình an và đủ đầy thực sự đang tìm kiếm điều gì sau lớp vỏ ngôn từ lấp lánh ấy?
Sự dịch chuyển từ tự do vĩ mô sang vi mô
Có lẽ câu trả lời nằm gọn trong hai chữ: Tự do. Nhưng không phải thứ tự do được hô vang trên những quảng trường cũng không phải khái niệm vĩ mô về địa lý hay chính trị mà chúng ta thường thấy trên sách báo. Tôi muốn nói về một thứ tự do gần gũi hơn, vi mô hơn nhưng cũng khó nắm bắt hơn gấp bội. Đó là sự tự do bên trong – khả năng làm chủ nội tâm để không còn lệ thuộc vào bất kỳ biến động nào của thế giới bên ngoài.
Đã có những ngày tháng tôi từng nghĩ tự do nghĩa là mình có thể xách ba lô lên và đi bất cứ đâu, là không bị ràng buộc bởi giờ chấm công hay những deadline dồn dập. Tôi từng tin rằng tự do nằm ở việc thoát khỏi một điều gì đó: thoát khỏi áp lực, thoát khỏi sự phán xét hay thoát khỏi những kỳ vọng của người khác. Chúng ta thường dành phần lớn tuổi trẻ để định nghĩa tự do bằng sự phản kháng hay bằng việc gồng mình lên để chứng minh sự độc lập của bản thân với thế giới.
Nhưng rồi khi đã đi qua đủ nhiều những chặng đường và nếm trải đủ những va vấp của cuộc đời tôi dần nhận ra một sự thật khác. Sự phản kháng ấy kỳ thực vẫn là một dạng của sự phụ thuộc. Khi ta còn phải gồng mình để chống lại nghĩa là tâm trí ta vẫn còn bị trói buộc bởi đối tượng đó. Tự do thực sự không phải là chạy trốn khỏi thế giới mà là khả năng đứng giữa thế giới đầy biến động này với một tâm thế vững chãi, tự chủ và bình an.
Tôi gọi đó là hành trình chuyển dịch từ tự do vĩ mô sang tự do vi mô.
Tự do vi mô không nằm ở những tuyên ngôn lớn lao. Nó nằm ngay trong cách bạn phản ứng khi nhận một tin nhắn không vừa ý vào sáng sớm. Nó nằm ở khoảnh khắc bạn chọn hít một hơi thở sâu thay vì buông lời nóng giận khi kẹt xe. Nó nằm ở năng lực tự quyết định cảm xúc của mình thay vì trao chiếc điều khiển ấy vào tay người khác hay hoàn cảnh xung quanh. Khi niềm vui của ta không còn phụ thuộc vào lời khen của người khác và nỗi buồn của ta không còn bị đánh gục bởi một ánh nhìn thiếu thiện cảm đó là lúc hạt mầm của tự do thực sự nảy nở.
Trong cộng đồng của chúng ta thường nhắc về việc trở về. Trở về không chỉ là quay lại ngôi nhà vật lý mà là quay về với ngôi nhà nội tâm nơi ta là người chủ thực sự.
Tháo gỡ những niềm tin giới hạn
Nhưng để làm chủ được ngôi nhà ấy chúng ta cần sự tỉnh táo và lòng dũng cảm. Rất nhiều người trong chúng ta và cả chính tôi trong quá khứ thường mắc kẹt trong sự chờ đợi. Chúng ta chờ đợi một ngày nào đó khi tài khoản ngân hàng chạm một con số nhất định, khi con cái đã lớn khôn hay khi nghỉ hưu… thì mới cho phép mình được tự do tận hưởng cuộc sống. Chúng ta vô tình treo sự bình an của mình lên những chiếc móc ở thì tương lai hay những thứ vốn dĩ nằm ngoài tầm kiểm soát.
Bản chất của tự do bắt đầu từ cách nghĩ và từ việc tháo gỡ những giới hạn vô hình mà ta đã tự xây lên trong tâm trí.
Tôi nhớ có lần một người bạn trong cộng đồng chia sẻ với tôi về cảm giác ngột ngạt dù cô ấy có một cuộc sống mà nhiều người mơ ước. Cô ấy nhận ra rằng nhà tù kiên cố nhất không được xây bằng gạch đá mà bằng những niềm tin giới hạn. Niềm tin rằng mình chưa đủ tốt, mình phải làm hài lòng tất cả mọi người hay mình không xứng đáng được nghỉ ngơi. Tháo gỡ những niềm tin ấy chính là bước đầu tiên của sự giải phóng.
Sự rõ ràng là bước đầu của tự do
Và con đường để đi đến sự tự do ấy nó không mơ hồ như sương khói mà rất cụ thể và đòi hỏi sự thực hành bền bỉ mỗi ngày. Tự do không phải là món quà từ trên trời rơi xuống mà nó là phần thưởng cho sự kỷ luật và cam kết với chính mình.
Điều đầu tiên tôi học được trên hành trình này là sự rõ ràng. Chúng ta không thể đi đến đích nếu không biết mình muốn đến đâu. Bạn hình dung thế nào về tự do của tôi? Với tôi đó không phải là việc nằm dài trên bãi biển cả ngày. Đó là cảm giác sáng thức dậy biết rõ hôm nay mình sẽ làm gì và những việc đó mang lại giá trị gì cho mình và cho người khác. Đó là sự rõ ràng về mục tiêu rồi chia nhỏ chúng ra và bước những bước thật đều, thật bền. Bền bước nhỏ là một câu thần chú diệu kỳ. Nó giúp ta không bị choáng ngợp trước những ngọn núi cao và giữ cho đôi chân luôn chạm đất.
Dành không gian tái tạo năng lượng mỗi ngày
Tiếp đến và có lẽ là điều quan trọng nhất để nuôi dưỡng phần người bên trong là việc dành riêng một không gian cho bản thân mỗi ngày. Tôi không nói về sự ích kỷ hay tách biệt xã hội. Tôi nói về sự tái tạo.
Hãy thử tưởng tượng tâm hồn chúng ta như một khu vườn. Nếu ngày nào ta cũng mở cửa cho người lạ vào giẫm đạp, cho xe cộ chạy qua hay cho rác rưởi của thông tin tiêu cực ném vào thì làm sao cây cối có thể xanh tươi? Chúng ta cần và rất cần ít nhất một giờ mỗi ngày để đóng cánh cổng giác quan lại rồi quay về chăm sóc khu vườn ấy. Đó có thể là một giờ đọc sách, thiền định, viết nhật ký hay đơn giản là ngồi yên uống trà và quan sát hơi thở.
Một giờ ấy là lúc ta đối thoại với chính mình và lắng nghe những tiếng nói lí nhí bên trong mà thường ngày bị tiếng ồn phố thị át đi. Một giờ ấy là lúc ta sạc lại năng lượng để khi bước ra ngoài kia ta mang theo sự điềm tĩnh và trí tuệ chứ không phải sự cạn kiệt và phản ứng theo bản năng. Đó là lúc ta thực hành sự độc lập về cảm xúc. Ta học cách tự vỗ về những tổn thương, tự khích lệ những giấc mơ mà không cần phải chờ đợi ai đó đến làm thay.
Tự chủ tài chính để bảo vệ tự do nội tâm
Và tất nhiên chúng ta không thể nói về tự do mà bỏ qua yếu tố nền tảng: sự tự chủ về vật chất. Chúng ta không tôn thờ vật chất nhưng chúng ta tôn trọng nó như một phương tiện cần thiết để bảo vệ sự tự do của mình.
Đã có lúc tôi ngại nói về tiền bạc khi bàn về chuyện tâm linh hay nội tâm. Nhưng rồi tôi hiểu khi ta còn chật vật lo toan từng bữa ăn hay khi ta còn phải cúi đầu làm những việc trái với giá trị sống của mình chỉ vì áp lực tài chính thì sự tự do nội tâm rất khó để trọn vẹn. Xây dựng một nền tảng tài chính vững chắc có sự chuẩn bị và tích lũy chính là cách ta xây hàng rào bảo vệ cho khu vườn tâm hồn mình.
Đó không phải là lòng tham mà đó là trách nhiệm. Khi bạn tự chủ được tài chính bạn có quyền nói không với những điều không phù hợp và có quyền nói có với những trải nghiệm nuôi dưỡng tâm hồn. Bạn giảm bớt sự phụ thuộc vào ngoại cảnh và nhờ thế tâm thế của bạn trước cuộc đời cũng trở nên ung dung hơn. Độc lập tài chính và độc lập cảm xúc là đôi cánh nâng đỡ nhau giúp con chim tự do có thể bay cao và bay xa.
Chấp nhận sự không hoàn hảo trên hành trình
Hành trình từ sự phụ thuộc ra bên ngoài đến làm chủ nội tâm là một chặng đường dài và thú thật không phải lúc nào cũng rải đầy hoa hồng.
Có những ngày tôi cũng thấy mình chông chênh, thấy những thói quen cũ trỗi dậy hay thấy mình lại muốn bám víu vào một lời hứa hẹn hay một sự công nhận nào đó. Những lúc ấy thay vì trách móc bản thân tôi học cách nhìn nhận sự yếu đuối ấy bằng đôi mắt bao dung hơn. Tôi nhận ra rằng tự do còn bao hàm cả việc cho phép mình được không hoàn hảo.
Chúng ta đang đi cùng nhau trên con đường này như những người bạn đồng hành. Có người đi nhanh và có người đi chậm nhưng quan trọng là chúng ta đang đi về cùng một hướng: hướng vào bên trong.
Vòng tròn cho nhận của sự đủ đầy
Khi bạn bắt đầu thực hành những điều này – làm rõ mục tiêu, giữ gìn không gian riêng và xây dựng nền tảng vật chất vững chắc – bạn sẽ thấy sự thay đổi diễn ra rất vi tế. Không có tiếng pháo hoa nổ rền trời cũng không có sự lột xác ngoạn mục sau một đêm. Chỉ là một buổi sáng thức dậy bạn thấy lòng mình nhẹ hơn. Bạn thấy mình mỉm cười trước một rắc rối mà trước đây có thể làm bạn mất ngủ. Bạn thấy mình biết ơn một chén trà nóng hay một ánh mắt thân quen. Bạn cảm thấy đủ.
Đó là lúc sự tự do thực sự hiện diện. Nó không ồn ào, không phô trương. Nó tĩnh tại và sâu thẳm như đáy đại dương dù trên mặt biển sóng có thể vẫn đang gầm gào.
Sự tự do ấy cho phép ta sống trọn vẹn trong vòng tròn cho và nhận. Khi ta đã đủ đầy bên trong ta cho đi không phải để mong cầu nhận lại mà vì sự chia sẻ là nhu cầu tự nhiên của một tâm hồn đã được nuôi dưỡng tốt. Và khi ta nhận ta đón nhận với lòng biết ơn thuần khiết không kèm theo cảm giác mắc nợ hay ràng buộc.
Chúng ta những con người đang đi cùng nhau đang cùng nhau gieo những hạt mầm tự do ấy. Không cần phải đợi đến khi thế giới bên ngoài trở nên hoàn hảo chúng ta có thể bắt đầu kiến tạo thế giới bên trong của mình ngay lúc này.
Hãy thử nhìn lại một ngày của bạn. Bạn đang dành bao nhiêu thời gian để phản ứng lại thế giới và bao nhiêu thời gian để kiến tạo thế giới của riêng mình? Câu trả lời cho câu hỏi ấy có lẽ chính là thước đo chính xác nhất cho mức độ tự do mà bạn đang sở hữu.
Mỗi ngày sống là một cơ hội để thực hành. Tự do không phải là đích đến cuối cùng mà là thái độ sống trong từng khoảnh khắc. Là khi bạn rửa bát và biết mình đang rửa bát hay là khi bạn lắng nghe và trọn vẹn hiện diện với người đối diện. Là khi bạn biết mình đang đi trên đôi chân của chính mình với trái tim do chính mình sưởi ấm.
Mong rằng giữa những bộn bề của cuộc sống bạn sẽ luôn giữ được cho mình một khoảng trời riêng hay một ngọn lửa nhỏ nhưng bền bỉ để soi sáng con đường trở về với chính mình. Bởi vì sau tất cả không có sự tự do nào quý giá hơn sự tự do được là chính mình trọn vẹn và bình an.
